خبرگزاری حوزه: روز جهانی مسجد فرصت مهم بازخوانی نقش مهم ترین مرکز دینی در جوامع اسلامی است. مرکزی که در نگاه امام خمینی و رهبر شهید، سنجر و پایگاه مقاومت بودند. حجت الاسلام والمسلمین سید محسن مرویان نویسنده و پژوهشگر حوزوی در همین راستا به تبیین نقش نهادهای دینی در جامعه پرداخت که مشروح آن در ادامه می آید.
بسم الله الرحمن الرحیم
نهادهای دینی محلی از حوزهها و مساجد تا هیئتهای عزاداری میتوانند نقش تعیینکنندهای در تقویت همبستگی اجتماعی و کاهش تنشهای داخلی ایفا کنند. با برنامهریزی هدفمند و سازوکارهای هماهنگ، ظرفیتهای علمی، اجتماعی و عاطفی این نهادها قابل تبدیل به اقدامهای عملی و ملموس است.
مسجد از دیرباز فراتر از مکان عبادت، بهمثابه مرکزی اجتماعی، تربیتی و فرهنگی عمل کرده است؛ جایگاهی که در آن آموزههای دینی، پیوندهای اجتماعی و مسئولیتپذیری جمعی تکوین مییابد. در شرایط فعلی کشور و منطقه که مجموعهای از فشارها و اختلافات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی همزمان رخ میدهد، بهرهگیری هوشمندانه از نقش حوزههای علمیه، اعضای فعال مساجد و هیئتهای عزاداری برای تقویت اتحاد ملی اهمیت ویژهای دارد.
حوزههای علمیه بهعنوان منابع معتمد دانش دینی و اخلاق اجتماعی میتوانند با تولید محتوای علمی پژوهشی و ارائه داوریهای فقهی مبتنی بر عدالت و انصاف، فضا را برای گفتوگوی عقلانی فراهم کنند. از جمله اقدامهای پیشنهادی برای حوزویان میتوان به برگزاری نشستهای تخصصی میان نخبگان دینی و فعالان اجتماعی جهت تبدیل مسائل میدانی به پروژههای پژوهشی کاربردی، تدوین راهنماهای فقهی اخلاقی درباره حقوق مدنی و رفتار سیاسی سازنده و راهاندازی کارگاههای میاننسلی برای پرورش مهارتهای میانجیگری اشاره کرد.
اما مساجد بهعنوان پایگاههای محلهای و نزدیکترین نهاد به مردم، ظرفیت بالایی برای ایجاد وفاق اجتماعی دارند. برنامههای مسجدی که مشارکت اقشار مختلف را تسهیل کنند، مانند کلاسهای آموزشی، محافل همیاری اجتماعی و برنامههای فرهنگی مشترک، میتوانند به کاهش فاصلههای اجتماعی و تقویت مسئولیتپذیری عمومی کمک کنند.
پیشنهادهای عملی شامل تدوین تقویم سالانه برنامههای همگرا بین نسلها و گروههای مختلف، تجهیز مساجد به فضاهای آموزشی و کتابخانههای کوچک و تشکیل کمیتههای محلی حل اختلاف با حضور نمایندگان معتمد است.
هیئتهای عزاداری نیز از حیث سرمایه عاطفی و ظرفیت انگیزشی جایگاهی ویژه دارند. مجالس عزاداری میتوانند به محافلی فراتر از سوگواری تبدیل شوند که پیامهای اخلاقی، همدلی اجتماعی و اقدامهای خیرخواهانه را ترویج کنند؛ از جمله سازماندهی کارهای حمایتی منطبق بر ارزشهای هیئتی، بهرهگیری از ظرفیت مداحان و سخنرانان برای انتشار پیامهای همبستگی و آموزش مداحان در مهارتهای ارتباطی و محتوایی. تدوین منشور اخلاقی اجتماعی برای هیئتها که بر احترام به تنوع دیدگاهها و منع توهین تأکید کند، از دیگر گامهای پیشنهادی است.
برای تحقق تأثیرگذاری تجمعی این سه رکن، سازوکارهای هماهنگ و نهادی لازم است. پیشنهاد اصلی تشکیل سازوکارهای محلی هماهنگی است: شوراهای همافزایی محلهای متشکل از نمایندگان حوزه، ائمه مساجد و روسای هیئتها با دستورکار مشخص برای حل اختلافات، همافزایی فعالیتهای خیریه، جهادی و فرهنگی و شناسایی نیازهای محله.
این شوراها باید دارای شیوهنامههایی برای پایش و ارزیابی عملکرد، انتشار گزارشهای شفاف و ایجاد مکانیزمهای پاسخگویی عمومی باشند تا اعتماد اجتماعی تقویت شود.
علاوه بر شکلگیری شوراها، تدوین بستههای آموزشی و محتوایی مشترک برای مخاطبان مختلف ضروری است. این بستهها میتواند شامل کتابچههای راهنما برای مدیریت اختلاف، فیلمهای کوتاه آموزشی، دورههای آنلاین و محتوا برای استفاده از شبکههای اجتماعی باشد که پیامهای همدلی، حقوق شهروندی و مهارتهای گفتوگو را به زبان روز منتقل کند.
مراکز حوزوی و تشکلهای مسجدی و هیئتی میتوانند در تولید و توزیع این محتوا نقش محوری ایفا کنند.
مسائل و موانع پیشرو نیز باید بهصراحت مدیریت شوند. سیاست زده شدن فعالیتهای دینی، رقابتهای گروهی و برداشتهای خاص از دین میتواند به تفرقه بیانجامد. برای مقابله با این خطرات لازم است مرزبندی روشن میان فعالیت دینی و منافع حزبی برقرار شود، آموزش مداوم در زمینه حل تعارض و گفتوگوی میانفرهنگی انجام شود و نظامهای پایش و ارزیابی برای جلوگیری از سوءاستفاده از ظرفیتهای دینی ایجاد شود. انتشار گزارشهای سالانه و فرآیندهای شفاف تصمیمگیری، از عوامل کلیدی جلب اعتماد عمومی خواهد بود.
اقدامات عینی و قابل اجرا برای سطوح مختلف عبارتاند از:
برگزاری نشستهای میانبخشی ماهانه در سطح محله برای تبادل اطلاعات و هماهنگی اقدامات خیریه و فرهنگی.
تدوین منشورهای اخلاقی ساده و قابل اجرا برای مساجد و هیئتها با امضای نمایندگان محلی.
راهاندازی کارگاههای مهارتی برای مداحان، سخنرانان و خیران محلی در زمینههای ارتباطات، مدیریت پروژه و میانجیگری.
تشکیل صندوقهای محلی با مدیریت مشترک برای حمایت از خانوادههای آسیبپذیر و اجرای پروژههای کوچک اشتغالزایی.
تولید محتوای رسانهای مشترک (فیلم کوتاه، اینفوگرافیک، بستههای آموزشی) برای انتشار در شبکههای اجتماعی و فضای عمومی.
با اجرای منظم این راهکارها، سه رکن حوزوی، مسجدی و هیئتی میتوانند از ظرفیتهای خود برای ایجاد وحدت عملگرا بهره ببرند؛ وحدتی که مبتنی بر فهم مشترک، همدلی و اقدام اجتماعی است. کلید موفقیت در این مسیر، تعهد به شفافیت، مشارکت فراگیر و استمرار در اجرای برنامههاست؛ تنها از طریق عمل مستمر و پاسخگوست که سرمایه اجتماعی شکل گرفته در مساجد و هیئتها به نیرویی پایدار برای تقویت اتحاد ملی تبدیل خواهد شد.
حجت الاسلام والمسلمین سید محسن مرویان
نویسنده و پژوهشگر حوزوی
نظر شما